مجلات علمی از نظر دسته بندی به 2 دسته Open access و close access تقسیم بندی میشوند. مجلات اپن اکسس یا همان دسترسی آزاد، دسترسی به مقالات علمی را بدون محدودیت های مالی برای پژوهشگران فراهم میکنند. یعنی در این نوع از ژورنال ها نیاز به پرداخت هزینه و خرید اشتراک برای دسترسی به منابع علمی وجود ندارد.
اگر میخواهید بدانید ژورنال open access چیست و با انوع مجلات اپن اکسس و ویژگی ها، مزایا، معایب،سوالات متداول و چالش های آن آشنا شوید، این مقاله برای شماست.
انواع مجلات open access چیست؟
از محبوب ترین و کاربردی ترین انواع مجلات اپن اکسس(دسترسی آزاد) میتوان 7 مدل زیر را نام برد:
- دسترسی آزاد طلایی
- دسترسی آزاد سبز
- دسترسی آزاد برنزی
- دسترسی آزاد نقرهای
- دسترسی آزاد هیبریدی
- دسترسی آزاد مؤسسه ای
- دسترسی آزاد الماسی
در ادامه به معرفی آن ها میپردازیم.
در مجموعه maghaleisi.com، امکان انجام مقاله isi شما و چاپ آن در انواع مدل های دسترسی از جمله اپن اکسس و کلوز اکسس فراهم است. برای دریافت مشاوره در این زمینه با کارشناسان ما تماس بگیرید. (شماره ما در تلگرام، واتساپ و ایتا: 09104503300)
دسترسی آزاد طلایی (Gold Open Access)
در مدل دسترسی آزاد طلایی،مقالات پس از بررسی و تایید داوران علمی،به طور کامل و رایگان در دسترس عموم قرار می گیرند. این مقالات مستقیماً از طریق سایت های مجله منتشر می شوند. در این مدل،نویسندگان معمولاً هزینه ای به نام هزینه ی پردازش مقاله (APC ) میپردازند تا مقاله شان به صورت آزاد در دسترس قرار گیرد. این هزینه ها ممکن است توسط نویسندگان یا موسسات آنها تأمین شوند.
مثال مدل دسترسی آزاد طلایی:
بسیاری از مجلات Springer Open Access از این مدل استفاده میکنند.
برای آشنایی با مفهوم APC، به مقاله “APC در چاپ مقاله isi چیست ؟ | جزئیات، مزایا، معایب، هزینهها” مراجعه کنید.
دسترسی آزاد سبز (Green Open Access)
در مدل دسترسی آزاد سبز، نویسندگان می توانند نسخه هایی از مقالهی خود را در مخازن عمومی (مانند مخازن دانشگاهی یا دیتابیس های مخصوص) قرار دهند، در اینصورت این مقاله دیگر دارای دسترسی آزاد نمیباشد و دسترسی به آن شامل پرداخت هزینه میشود.
مثال مدل دسترسی آزاد سبز:
دسترسی آزاد برنزی (Bronze Open Access)
مدل دسترسی آزاد برنزی معمولاً به صورت موقت مقالات را به صورت رایگان در اختیار عموم قرار میدهد. این نوع دسترسی ممکن است به طور موقت از طریق سایت های مجله یا پلتفرم های دیگر انجام شود اما برخلاف مدل طلایی،به طور مداوم و رسمی منتشر نمی شوند.
مثال مدل دسترسی آزاد برنزی:
بسیاری از مجلات Elsevier از این مدل استفاده میکنند.
دسترسی آزاد نقره ای (Silver Open Access)
در این مدل ژورنال اپن اکسس، معمولاً به صورت محدود انتشار پیدا می کنند ولی بسته به شرایط گاهی اوقات به صورت آزاد در دسترس کاربران قرار می گیرند.
نکته: این مدل بیشتر به صورت مشاهده رایگان مقاله(Free to Read) شناخته میشود و اصطلاح رسمی دسترسی آزاد نقرهای توسط ناشران کمی استفاده میشود.
دسترسی آزاد هیبریدی (Hybrid Open Access)
این مدل دسترسی آزاد به صورت اشتراکی است،یعنی ژورنال به صورت مشترک انتشار پیدا می کند.اما نویسندگان این امتیاز را دارند که می توانند با پرداخت APC مقالات خود را به صورت دسترسی آزاد در این مجلات منتشر کنند.این مورد کاملاً به خود نویسنده بستگی دارد.
مثال مدل دسترسی آزاد هیبریدی:
بعضی مجلات سایت Wiley از این مدل دسترسی آزاد استفاده میکنند.
دسترسی آزاد مؤسسه ای
در ژورنال اپن اکسس مؤسسه ای،دانشجویان این امکان را دارند تا در دانشگاه ها و مؤسساتی که اشتراک مجلات غیر رایگان را تهیه کرده اند،از این مجلات بهره مند شوند.در اینصورت هیچ هزینه ای برای دانشجویان در بر نخواهد داشت.
مثال مدل دسترسی آزاد موسسه ای:
پایگاه های دانشگاهی مختلف
دسترسی آزاد الماسی (Diamond Open Access)
این نوع دسترسی مقرون به صرفه ترین و محبوب ترین ژورنال اپن اکسس است.به این دلیل که نویسنده یا منتشر کننده هزینه APC را پرداخت نمی کند و هم برای مخاطب و هم نویسنده رایگان است.APC توسط ناشر، مؤسسات مختلف یا نهادهای حمایتی پوشش داده میشود.
مثال مدل دسترسی آزاد الماسی:
اغلب توسط ژورنالهای علمی کوچک یا انجمنهای علمی اجرا میشود.
مزایا و معایب ژورنال Open Access
باتوجه به گسترده بودن مباحث علمی و پژوهشی،این مقوله نیز از برخی فراز و نشیب ها مستثنی نبوده و دارای مزایا و معایبی می باشد.
مزایای مدل دسترسی آزاد
1- دسترسی گسترده و رایگان برای عموم مردم
مدل دسترسی آزاد این امکان را فراهم می کند که مقالات علمی به راحتی و بدون نیاز به پرداخت هزینه برای هربار دسترسی،در اختیار عموم قرار گیرند.این موضوع به پژوهشگران و علاقه مندان به علم این فرصت را می دهد که به مقالات علمی در حوزه های مختلف دسترسی داشته باشند.این هدفمند بودن به یکی از هنجارهای محبوب عمومی تبدیل شده است.
2- افزایش دیده شدن مقالات و بالا رفتن آمار خوانندگان مقالات
یکی از مزایای مهم دسترسی آزاد این است که مقالات به دلیل دسترسی آسان در تمامی نقاط جهان،شانس دیده شدن را افزایش می دهند و به سرعت در جامعه ی علمی شناخته می شوند و بیشتر مورد استقبال خوانندگان قرار می گیرند.مقالات منتشر شده با open access ،به طور میانگین 95% استناد بیشتر و 7 برابر دانلود بیشتر نسبت به مقالاتی که به صورت closed access منتشر می شوند،دریافت می کنند.
3- تأثیر گذاری اجتماعی مقاله
دسترسی آزاد،به محققان و پژوهشگران این فرصت را میدهد تا کارشان به صورت آسان و راحت در دسترس مردم قرار گیرد و اثرات جامعه شناختی تحقیقاتشان را ببینند.حتی افرادی که به راحتی به کتابخانه ها هم دسترسی دارند ترجیح می دهند که از طریق open access تحقیقاتشان را عملی کنند،از جمله تصمیم گیران و سیاست گذاران،سازمان های غیر دولتی،رسانه ها،مربیان و متخصصان.
به همین خاطر می توان گفت شما با چاپ مقاله به صورت دسترسی آزاد،این وظیفه ی اجتماعی را به نحو احسنت انجام می دهید.
4- دسترسی محققان و پژوهشگران کشورهای درحال توسعه به مقالات
مدل دسترسی آزاد می تواند به گسترش دسترسی به علم و دانش در کشورهای درحال توسعه و مناطقی که به منابع علمی و مالی دسترسی محدودی دارند، کمک کند. این مدل به ویژه برای پژوهشگران در کشورهای با درآمد پایین مفید است، چرا که می توانند از مقالات علمی و تحقیقات جدید بهره برداری کنند، بدون اینکه نیاز به پرداخت هزینه های اشتراک داشته باشند.
چالش ها و معایب مدل دسترسی آزاد
1- هزینه های انتشار بالا
یکی از بزرگترین چالش ها در مدل دسترسی آزاد، هزینه های بالای انتشار مقالات است. بسیاری از مجلات دسترسی آزاد از نویسندگان یا مؤسسات درخواست می کنند تا هزینه پردازش مقاله (APC) را پرداخت کنند. این هزینه ها ممکن است برای برخی پژوهشگران، به ویژه در کشورهای درحال توسعه، یک مانع مالی بزرگ ایجاد کند. به خصوص محققانی که بودجه ی محدودی دارند و یا کسانی که از مؤسسات کم درآمد هستند، از رفتن به سمت open access دلسرد می شوند.
2- کیفیت متغیر و نگرانی های کنترل کیفیت مجلات دسترسی آزاد
چالش دیگر، کیفیت متغیر مجلات دسترسی آزاد است. برخی از مجلات ممکن است فرآیند داوری و انتشار با کیفیت بالا را دنبال کنند، اما برخی دیگر ممکن است از این فرایند به درستی پیروی نکنند. این امر میتواند منجر به انتشار مقالاتی با کیفیت پایین یا حتی پژوهش های غیر علمی شود. بنابراین پژوهشگران باید دقت کنند که مجله ای که انتخاب میکنند از اعتبار علمی کافی برخوردار باشند. باتوجه به افزایش تعداد ناشران مجلات سودجو و کسانی که صداقت علمی ندارند، باید دقت و هوشمندی زیادی به کار برد.
3- دسترسی به تحقیقات قدیمی تر محدود می شوند!
همان اندازه که open access دسترسی به تحقیقات جدید را آسان کرده و به سرعت درحال ترویج است، دسترسی به انتشارات قدیمی سخت تر شده است. تحقیقات قدیمیتر به دلیل محدودیت های حق تکثیر و یا نبودن سیاست های دسترسی آزاد گذشته، رسیدن به مقالات قدیمی برای عموم مردم را دشوار کرده است.
سؤالات متداول درمورد دسترسی آزاد
حالا که با مفهوم کلی “open access چیست” آشنا شدیم، ممکن است سوالاتی پیش بیاید که ما متداولترین آنها را در اینجا ذکر می کنیم.
آیا چاپ مقاله در ژورنال open access راحت تر است؟
به طور کلی چاپ یک مقاله در یک مجله با دسترسی آزاد،تفاوتی با چاپ مقاله در مجلات اشتراکی ندارند،فرایندهای موجود در هر دو مورد بسیار شبیه هم هستند.مهمترین بخش، انتخاب یک ناشر معتبر و صادق برای چاپ مقاله است و اگر آن را داشته باشید دیگر نگران سخت یا آسان بودن چاپ مقاله ی آزاد نیستید.
آیا تمام ژورنال های open access ضریب تأثیر بالایی دارند؟
باید گفت مانند همه ی مجلات دیگر،برخی از مجلات دسترسی آزاد هم ممکن است بنا به دلایل مختلف ضریب تأثیر پایینی داشته باشند.
مثلاً:
ممکن است موضوع یک مجله مربوط به معماری و هنرهای تجسمی باشد،ولی در هیچ یک از نمایه های استنادی هنر(پایگاه داده هایی که ضریب تأثیر بر اساس آن ها محاسبه می شوند) فهرست نشده باشد.البته ممکن است مجله درحال درخواست برای فهرست شدن باشد و یا اصلاً درخواست فهرست شدن نداده باشند.
مواردی مانند الگوهایی که مستند بر موضوع هستند و نوع مقالات منتشر شده،می توانند بر میزان بالا رفتن یا پایین آمدن ضریب تاًثیر یک مقاله اثرگذار باشند.
هزینه ی چاپ مقاله در ژورنال open access چقدر است؟
برای چاپ یک مقاله با مدل دسترسی آزاد،هزینه هایی با عنوان هزینه ی انتشار مقاله APC اعمال می شود که مبلغی است که بعد از قبول شدن مقاله برای انتشار،به ناشر پرداخت می شود که شامل:هزینه های مرتبط با داوری همتا،ویرایش ادبی،میزبانی و تبلیغ مقاله است.هزینه ی پردازش مقاله توسط خود نویسنده و یا مؤسسه ی تاًمین کننده ی مالی پرداخت می شود.این اطلاعات را می توانید در صفحه های مربوط به هزینه های دسترسی آزاد جست و جو کنید و می توانید پی ببرید کدام مجلات انتشار دسترسی طلایی دارند،میزان APC فعلی برای مجلات خاص چقدر است و یا براساس چه مجوزهایی حق انتشار دارید.
جدول جمع بندی ژورنال open access
| نوع دسترسی آزاد | وضعیت دسترسی مقاله | هزینه برای نویسنده (APC) | پایداری دسترسی | توضیح کوتاه و کاربردی | مثال |
|---|---|---|---|---|---|
| دسترسی آزاد طلایی (Gold OA) | کاملاً رایگان برای همه | دارد (معمولاً) | دائمی | مقاله مستقیماً در سایت مجله بهصورت آزاد منتشر میشود | Springer Open Access |
| دسترسی آزاد سبز (Green OA) | رایگان از طریق مخزن | ندارد | با تأخیر (Embargo) | نسخهای از مقاله در مخازن دانشگاهی یا عمومی قرار میگیرد | PubMed Central |
| دسترسی آزاد برنزی (Bronze OA) | رایگان برای مطالعه | ندارد | موقت یا نامشخص | مقاله رایگان است ولی مجوز رسمی Open Access ندارد | برخی مجلات Elsevier |
| دسترسی آزاد نقرهای (Silver OA) | مشاهده رایگان | ندارد | نامشخص | مقاله Free to Read است اما امکان استفاده مجدد ندارد | Free to Read journals |
| دسترسی آزاد هیبریدی (Hybrid OA) | اختیاری (آزاد یا بسته) | اختیاری | دائمی در صورت OA | ژورنال اشتراکی است ولی نویسنده میتواند مقاله را OA کند | برخی مجلات Wiley |
| دسترسی آزاد مؤسسهای | رایگان برای اعضای مؤسسه | ندارد | وابسته به اشتراک | دسترسی از طریق اشتراک دانشگاه یا مؤسسه فراهم میشود | پایگاههای دانشگاهی |
| دسترسی آزاد الماسی (Diamond OA) | کاملاً رایگان برای همه | ندارد | دائمی | نه نویسنده و نه خواننده هزینهای پرداخت نمیکنند | ژورنالهای انجمنهای علمی |
سخن پایانی:
دسترسی آزاد (open access)، با تمام مزایا، معایب و چالش های خود، انقلابی در نحوه ی دسترسی به منابع علمی و تبادل اطلاعات به وجود آورده است که نویدبخش دنیایی علمی است که در آن محدودیت های مالی و جغرافیایی کمتر مانع پیشرفت علم و دانش خواهد بود. دیگر محقق و پژوهشگر سردرگم نخواهد بود و می داند به دنبال چیست و تحقیقات هدفمندی را پیش رو دارد. به این وسیله تلاش هایش مفید تر و ثمربخش تر خواهد بود.
